معماری و شهرسازی معاصر تبريز
معماری و شهرسازی معاصر تبريز ( ۱۳۸۳ - ۱۳۰۰ )
چکيده: شناخت تحولات کالبدی شهر تبريز در حد فاصل سالهای 1382ـ 1300 مستلزم شناخت هسته مرکزی اين شهر است. چرا که بافت تاريخی تبريز در واقع هسته مرکزی شهر ( City Center ) تبريز میباشد که در تمام دورههای تاريخی با وجود تمام وقايع و اتفاقات چون جنگ، زلزله و… همواره نقش اساسی و تعيين کننده در شکلگيری مجدد شهر و گسترش آن داشته است. اين هسته مرکزی شامل بازار تبريز و بافت مسکونی مجاور آن و بناهای با ارزشی بوده است که در اين محدوده شکل گرفتهاند و در دورههای مختلف شامل باروهای حفاظتی و پادگانهای نظامی خاص خود و مجموعههای خدماتی، مذهبی و… بوده است. تمام تحولات ساختاری و کالبدی در سطح شهر در محدوده اين بافت روی داده و سپس به ساير نقاط شهری تسری پيدا کرده است.
مجموعه اقدامات و تحولات ساختاری و شهرسازانه در حد فاصل سالهای 1320 ـ 1300 که سعی در تغيير سيمای کالبدی شهر از يک شهر سنتی به يک شهر مدرن داشت شامل خيابانکشیهايی است که عموماً بر محورهای گذرهای پياده قبلی استوار بود: خيابان پهلوی ( امام خمينی ره فعلی )، خيابان تربيت، خيابان فردوسی و بلوک شهری پاساژ از جمله اين خيابانهاست. اين ساختار جديد شهری، زمينههايی برای شکلگيری فضـاهـای جديد را فـراهم آورد و در طول اين سالها دانشسرای پسران و کتـابخانه تـربيت در سال ۱۳۰۲ که اولين کتابخانه ايران به شيوه امروزين است، ساخته شد.
باغ ملی و گردشگاه عمومی همراه با فضاهای شهری چون تأتر، کتابخانه، بيمارستان شير و خورشيد در محوطه پيرامون ارگ عليشاه شکل گرفت، محل قبرستان نيمه متروکه محل گجيل ( يکی از محلههای قديمی تبريز ) به پارک شهر که بعدها باغ گلستان نام گرفت، تبديل شد.
از برجستهترين بناهای ساخته شده در اين دوره بنای « عمارت ساعت » ( 1314 ) است که در حال حاضر به عنوان ساختمان مرکزی شهرداری تبريز بهرهبرداری میشود .
از نيمه دوم دهه 1320 به بعد ( بعد از جنگ جهانی دوم ) دوره جديدی از فعاليتهای عمرانی در تبريز شکل میگيرد که عمدتاً شامل تعريض خيابانها،گذرها و احداث خيابانهای جديد است. همراه اين فعاليتهای شهرسازی، مجموعه ساختمانها و بناهايی نيز در جهت تأمين نيازهای جديد فضايی شکل میگيرد.
خيابان شريعتی ( شهناز سابق )، امتداد خيابان منصور، خيابان شمس تبريزی و خيابان فلسطين (ملل متحد سابق ) از جمله آنهاست . در همين دوره عمارت کاخ استانداری در محل شمس العماره سابق، در کنار بانک ملی و مجموعه ساختمانهای اداره امور اقتصادی و دارايی و بعدها ساختمان فرمانداری در محل عمارت حرمخانه شکل گرفتند.
دگرگونی ساختار شهری و تحولات اجتماعی ـ اقتصادی در سطح کلان جامعه، زمينه شکلگيری فضاهايی جديد شهری جديدی را فراهم آورد که از هر دو وجه عملکردی ـ کالبدی، از فضاهای شهری سنتی متفاوت بود .
مجموعه ساختمانهای دانشگاه تبريز، ساختمان ايستگاه راهآهن، مدارس به سبک نوين، مراکز اداری، خدماتی، تجاری و درمانی در سطح شهر به شيوه معماری جديد ـ بدون توجه به مکانيابی مناسب نسبت به نوع فعاليتهايشان ـ شکل گرفتند.
هتلها و سينماها از بارزترين عناصر شهری جديد بودند و در تبريز از مهمترين آنها مجموعه سينما و هتل آسيا ( آذربايجان فعلی )، سينما قدس، کريستال از شاخصترين است ـ ساختمان هتل و سينمای آسيا و سينما قدس فعلی منسوب به وارطان آوانسيان است. در نما و فضاهای داخلی هتل و سينما آسيا تغييرات محسوسی صورت گرفته و آن را از حالت اوليه خارج کرده است اما کليت فضايی و حتی نمای ساختمان سينما قدس فعلی تغييراتی نداشته و المانها و موقيفهای به کار گرفته شده در آن بسيار مشابه کارهای وارطان است .
دستاوردهای ديگر مدرنيته، معماری صنعتی در تبريزاست که منجر به شکلگيری فضاها و کالبدهای جديدی شد که بارزترين آنها کارخانه پشمينه، کارخانه چرم خسروی و کارخانه سالامبوسازی است .
در دورههای تاريخی بعد از سالهای 1340، گسترش و رشد بیرويه شهر به صورت احداث خيابانهايی است که مسير آنها بدون توجه به بافت و عناصر موجود آنها تعيين شده و موجب گسستگی بافت قديمی شهر و شکلگيری بلوکهای شهری بد شکل و آشفته، شد. در همين دوران نيز فضاهای نيازمند زندگی جديد شهری بدون توجه به خواستهها و ساختارهای اساسی شهری شکل گرفتهاند که عموماً دارای ويژگيهای معمارانه برجستهای نيستند ولی به لحاظ ارزشهای هر کدام چون ارزشهای اقتصادی، سياسی، حمل و نقلی و… در ساختار شهر و ادامه روند گسترش شهر تأثير گذار بودهاند. از آن جمله میتوان به فرودگاه تبريز، ساختمان ترمينال قديم و جديد شهر، ساختمان ادارات و بانکهای مهم در شهر و مراکز درمانی اشاره کرد.
در ادامه چنين روندی است که تبريز به سان ساير کلانشهرهای کشور، بیرويه و شتابان گسترش يافته و در اطراف آن شهرکها و مناطق شهری جديدی شکل گرفته که عموماً، اين مناطق از نظر کالبدی و معماری با ساير شهرهای ايران به دليل وجود و تأثير قوانين شهری، تفاوت زيادی ندارند. کوی وليعصر، زعفرانيه، ائلگلی و در حال حاضر باغميشه، رشديه و … جزء چنين مناطق شهری است.
از نظر تک بناهای معماری نيز در حد فاصل سالهای 1357 تا 1381 نيز بناهای ساختمان جديد، کتابخانه مرکزی تبريز، مجموعه غرب بازار، مجموعه بارانداز و پارکينگ بازار تبريز، مجتمع سيمرغ، اسکان حائز توجه است.
باید که ایرانی آباد داشته باشیم , دست در دست هم خواهیم ساخت ایرانی زیبا و پر از عدالت .....